پایگاه خبری کبنا نیوز 23 مرداد 1399 ساعت 1:48 https://www.kebnanews.ir/news/424317/زنانی-کولبری-آب-می-کنند -------------------------------------------------- مشکلات زنان روستایی و عشایری در گفتگو با یک جامعه شناس؛ عنوان : زنانی که «کولبری آب» می‌کنند -------------------------------------------------- تحولات کنونی در عرصه‌های مختلف سبب شده روز به روز زندگی شهری با وسعت بیشتری همراه شود و به همان میزان به دلیل نبود امکانات در روستاها از زندگی روستایی کاسته شود، در این میان نبود حداقل‌هایی برای زندگی، مثل آب شرب در خیلی از روستاهای کشور جوامع روستایی را با مشکلات فراوانی رو به رو ساخته است که در این میان به دلیل نگاه مردسالار حاکم بر این جوامع، زنان بیش از هر کس دیگر مورد آسیب و آزار قرار می‌گیرند. متن : تحولات کنونی در عرصه های مختلف سبب شده روز به روز زندگی شهری با وسعت بیشتری همراه شود و به همان میزان به دلیل نبود امکانات در روستاها از زندگی روستایی کاسته شود، در این میان نبود حداقل هایی برای زندگی، مثل آب شرب در خیلی از روستاهای کشور جوامع روستایی را با مشکلات فراوانی رو به رو ساخته است که در این میان به دلیل نگاه مردسالار حاکم بر این جوامع، زنان بیش از هر کس دیگر مورد آسیب و آزار قرار می گیرند. برای بررسی این موضوع با مهتا بذرافکن، دکتری جامعه شناسی که چند وقتی است زمان خود را به تحقیق و پژوهش در خصوص چالش های زنان روستایی و عشایر معطوف کرده است به گفتگو نشستیم . کمی از خودتان بگوئید؟ من مهتا بذرافکن هستم، دکتری جامعه شناسی تغییرات اجتماعی و پژوهشگر حوزه اجتماعی آب و انرژی و مسائل روستایی. علاقمندی من به مسائل اجتماعی آب و انرژی بیشتر به دلیل تجربه پیامد های مخرب انرژی و کم آبی در روستاهایی بود که مشاهده عینی می کردم. دنبال راهی برای کمک به این روستاها بودم و متوجه شدم که زبان علم گویاتر و مقبول تر از هر زبان دیگری است، از این رو به تحصیلم با این هدف در دانشگاه شیراز ادامه دادم. رساله دکتری من درخصوص نقش مخرب انرژی و مسئولیت اجتماعی شرکتی نسبت به جوامع محلی در منطقه پارس جنوبی و روستاهای عسلویه بود. این رساله در سال 96 به عنوان یکی از رساله های برتر در حوزه اشتغال و تولید در اولین جشنواره رساله های برتر وزارت علوم انتخاب شد. توجه ویژه من در این رساله آسیب های اجتماعی انرژی در روستاها و فقدان حس مسئولیت اجتماعی شرکت صنعتی نفت و گاز و پتروشیمی نسبت به روستاها بود. به ویژه به مسئله آسیب های اجتماعی انرژی و مسئله جنسیت و زنان روستایی پرداختم. کمی درباره فعالیت خودتان در روستاها توضیح بدهید؟ بعد از اتمام تحصیلاتم با توجه به سفرهایم به استانهای قربانی تنش آبی، توجه من به مسائل و مشکلات اجتماعی کم آبی و تاثیر آن بر زندگی زنان روستایی و عشایری جلب شد. کار پژوهشی با هزینه شخصی انجام دادم و نتیجه آن پرداختن جدی به کم آبی و مسائل زنان روستایی و عشایری شد که قبل از آن کمتر و حتی به ندرت به آن توجه شده بود. تحقیقات من نشان داد که کم آبی از یک سو خشونت علیه زنان روستایی را افزایش می دهد و از طرفی برای زنان فرصت هایی ایجاد کرده که توانمند شده و سازگاری با کم آبی را عملی کرده اند. البته این امر بدون کمترین کمک از سوی سیستم حکمرانی آب بوده و در حقیقت سیستم حکمرانی آب این زنان را رها کرده است. بطور کلی تمرکز پژوهش های من رویکردی انتقادی بر روی آب، اشتغال روستایی و جنسیت متمرکز است. چه اتفاقی افتاد که این نوع فعالیت را انتخاب کردید؟ دلیل اصلی این موضوع فرق بین شهر و روستا بود؛ این که چرا من تمرکزم بر روی مسائل روستا زنان روستایی و مسئله آب هست به این دلیل است که در روستاها _از یک طرف آب محور معیشت مردم است و از طرفی زنان روستایی و عشایری بخش مهمی از نیروی کار حذف شده از جریان اقتصاد هستند. در شرایط کم آبی و خشکسالی این دو ارتباط زیادی با هم پیدا می کنند. شاید مهم ترین تفاوت بین زیست زنان شهری و روستایی هم در همین مقولات نهفته است. نوع زندگی زنان روستایی چه تفاوتی با زنان شهری دارد؟ زنان روستایی که در مناطق انرژی زندگی می کنند مسائل مختلفی را تجربه کردند. از جمله پیامد های آسیب زا، اما در عین حال فرصت های اندکی هم برای آن ها ایجاد شده، مثلا ارتباط با صنعت موجب تغییر بخشی از خشونتها مثلا خشونت های کلامی شده است و یا برای برخی از دختران روستایی فرصت ادامه تحصیل ایجاد کرده است اما مخاطرات زندگی در این مناطق بسیار بیشتر از حد تصور است. در واقع موضوع رابطه جنسیت و انرژی رابطه ای پیچیده است و دسترسی به انرژی و تاثیر آن بر زنان و دختران روستایی یکی از محورهای مهمی است که کمتر به آن پرداخته شده است. هرگاه بحث رابطه انرژی و جنسیت به میان می آید، برداشتها از آن به سمت تاثیر انرژی در زندگی روزمره زنان از طبخ خوراک برای خانواده و نیاز به روشنایی و گرما گرفته تا راه اندازی کسب و کارهای کوچک می رود. اما مسئله تاثیر انرژی بر زندگی زنان قابل تامل تر و عمیق تر از این موارد مصرفی است. اقتصاد انرژی نابرابری های جنسیتی به طریق مختلف تعمیق کرده و بر شدت آن افزوده است. زیرساخت های که مردانه ساخته می شود و بدنبال آن حضور زنان به نسبت مردان در صنعت انرژی خودگویای این نابرابری است. البته حقیقت گسترده تر است و صنعت نفت و بطور کلی انرژی به زنان بدهکار است. اما فقط این نابرابری های ساختاری نیست که برای زنان مانع ایجاد کرده است، بلکه زیست زندگی زنانی که در اطراف شرکتهای انرژی زندگی می کننددرخطر قرار گرفته است و روستاها در خط مقدم خطرند. بسیاری ازغولهای عظیمانرژی در مناطقی برپا شده که پیش تر روستا بوده اند و شرکت ها بهلطائف الحیل زمین هایشان را تصرف کرده اند، از جمله به بهانه توسعه اقتصادی. اما در اطراف این شرکتها هنوز دهها روستا وجود دارد که تنها موهبتی که از این شرکتها به آنها می رسد آلودگی است؛ آلودگی هایی که با نام جذاب توسعه به آنها تحمیل شده است و درحقیقت ابزار تخریب وسیع محیط زیست و قربانی شدن سلامتی انسان ها بوده است. در مناطق انرژی آلودگی ناشی از فعالیت های شیمیایی تاثیر بسیار مخربی هم بر زیست انسان و هم بر موجودات دیگر گذاشته است. علاوه بر انسانها؛ گیاهان و دامها نیز در معرض خطر همیشگی اند. مسئولیت اجتماعی شرکتها اصولی است که این شرکتها را موظف کرده که علاوه بر این که تلاش کنند آلودگی را به حداقل برسانند، بر اساس قواعد مسئولیت شرکتی، آنها موظف هستند آسیبهایی که به همسایگان خود می رسانند را جبران نمایند و به جوامع محلی به عنوان ذینفع بنگرند. البته ذینفع بودن و جبران آسیبها به معنی ساختن پارک و خیابان و تغییر شکل روستاها نیست. آلودگی تاثیر بسیار هولناکی بر سلامت انسان دارد و بر زنان شدیدتر است. زنانی که در معرض آلودگی های شیمیایی قرار می گیرند با خطراتی چون سقط جنین، بدنیا آوردن نوزادان معلول و نارس، انواع سرطانها و ضعف اعصاب... مواجه می شوند. علاوه بر آن هر یک از افراد خانواده که دچار بیماری های ناشی از آلودگی شود، این زنان هستند که وظیفه مراقبتگری از آنان را بر عهده دارند که کار بسیار دشوار و شکننده ای است. تاثیر آلودگی بر محصولات کشاورزی و دامها نیز برای روستاییان بسیار مهم است و بر روی اقتصاد روستا اثر مستقیم دارد و البته برای کل جامعه انسانی مصرف کننده آسیب زاست. این مسائل در کنار مسائلی چون امنیت اجتماعی، مخاطرات ناشی از حضور کارگران مهاجر و از دست دادن بخش از هویت روستاها نیز قابل تامل است. در مورد رابطه کم آبی و مسائل زنان روستایی که توجه من را جلب کرد هم متوجه شدم زنان در هر شکلی چه ماندگاری وچه مهاجرت، با طیفی از خشونت ها و آسیب ها مواجه می شوند، اما اگر ماندگاری توام با توانمندسازی باشد همین زنان می توانند جلوی آسیب هایی که خانواده را تهدید می کند بگیرند. یکی آسیب های جسمی که زنان و کودکان با آن مواجهند کولبری آب است. چراکه زنان روستایی و کودکان مسئول تامین آب مصرفی خانواده هستند و حمل آب آسیب های جسمی و روانی متعددی برای زنان رقم می زند. علاوه بر آن اشکال مختلف ماندگاری توام با فقر شدید به دلیل از بین رفتن معیشت روستایی موجب می شود زنان با خشونت های خانگی، ناامنی غذایی و بهداشتی، مشکلات بارداری و مراقبت گری و... مواجه شوند. البته در صورت مهاجرت هم سرنوشت بهتری در انتظارشان نیست، کارگری استثمارگرانه، کارخانگی،تکدی گری و قاچاق و مسائل نظیر این در کمین خانواده و زنان و کودکانمهاجر روستایی است. این مجموعه مسائل موجب شده که موضوع زنان روستایی، روستا و مسائل روستایی در شرایط کم آبی برای من مهم شود. از اشتغال زنان روستایی برایمان بگویید؟ تحقیقات در زمینه فقر و اشتغال زنان روستایی و موقعیت اقتصادی و تولیدی شان نشان می دهد که درحاشیه نگه داشته شدن فعالیتهای اقتصادی زنان روستایی و مطرح نشدن و عدم تعریف آنها در اسناد رسمی و باور زنان به انسان حاشیه بودگی از مهمترین کانون های تعمیق فقر وتبعیض علیه زنان روستایی را شکل داده است. آنها خود را نه یکی از اضلاع تولید، بلکه کمک حال و فردی که وظیفه دارد کار بدون مزد و حقوق شهروندی انجام دهد، می بینند. این نگرش ها چنان غالب است که کم و بیش در برنامه های کلان از جمله برنامه های توسعه ای نیز حاکم است. مثلا در سال۹۷ دولت باتسهیلات کارا دریچه های اشتغال روستایی راگشود،امابه گفته مشاور وزیر ومدیر کل دفترامور زنان روستایی وعشایری وزارت جهاد کشاورزی 2300صندوق خُردزنان روستایی کشور از تسهیلات اشتغال پایدار و اشتغال روستایی سهمی نداشتند. درحالی که زنان روستایی وعشایری نقش بسیارکلیدی دراقتصاد روستایی کشور ایفا می کنند اما توانمندسازی منجر به اشتغال زنان روستایی وعشایری همچنان درحاشیه است. تسهیلات کارا برای روستاییان باسد بزرگی به نام وثیقه بانکی روبه روست و بانک ها املاک روستایی رابه عنوان وثیقه چندان نمی پذیرند وحتی مردان روستایی نیزبا مشکلات عدیده ای در استفاده ازاین تسهیلات بانکی روبه رو بودند. ازآنجایی که زنان روستایی وعشایری از مالکیت زمین یا املاک دیگرمحرومند و نمی توانند وثیقه بانکی برای اخذ وام تهیه نمایند، تقویت صندوق های اعتباریخرد زنان روستایی و اعطای تسهیلات از طریق این صندوقها می تواندگره گشای مشکلات اشتغال زنان شود. با توجه به اینکه زنان روستایی و عشایری بخش عمده ای ازجمعیت زنان کشور تشکیل می دهند، جا دارد این مسئله ازطریق معاونت زنان وخانواده پیگیری شود. علاوه بر آن مشکلات و موانع فرهنگی و گاه قانونی هم وجود دارد. یکی از این مسائل که من برای اولین بار در ایران پژوهش کردم و هنوز منتشر نکردم چالش جنسیت و کار کردن در شیفت شب هست که اغلب برای زنان بسیار سخت است، یا زنان روستایی ساحل نشین از بخش عمده ای از مشاغل مربوط به صید و ماهیگیری کنار گذاشته شده و اغلب فقط در بخش فرآوری کارگری می کنند. مثلا در استان بوشهر که بنده تحقیق کردم تقریبا هیچ زنی در بخش کلان تولید و پرورش میگو و کار در حوضچه ها دخالت نداشته و کاملا حیطه مردانه ای است. فقط در بخش های کارگری روزمزد و اغلب فصلی زنان شاغل هستند. در بخش کشاورزی هم زنان بسیار کم مالک منابع و زمین و کشاورزی مستقل هستند. دامداری و ماکیان داری زنان هم غالبا در بخش خانگی و بسیار خرد محدود شده است. در صنایع تبدیلی و تکمیلی که برای زنان روستایی و عشایری ظرفیت ها و فرصتهای کم نظیری ایجاد می کند هم به طور کلی کشور ضعیفی هستم. این در حالیست که تجربه زنان روستایی در روستای خراشاد در خراسان جنوبی و تعاونی های زنان زنبورداری و... تجربه های کم نظیری است که نشان از توانمندی زنان روستایی و عشایری در سازگاری با کم آبی دارد که مغفول مانده است. بزرگترین چالش های جوانان به ویژه دختران جوان برای زندگی در روستا چیست؟ در خصوص جوانان روستایی هم چالش دختران کم نیست. مثلا مهاجرت یکی از مهمترین عوامل تخلیه روستاها است. بخشی از آن به دلیل شرایط اقلیمی و اقتصادی است و بخشی هم فرهنگی. هرچند رونق گرفتن گردشگری روستایی موجب شده برخی از روستاها که از اقبال بیشتری برای جذب گردشگر برخوردار بودند و با خلاقیت و هنرمندی موجب رونق اقتصادی و جذابیت برای ماندگاری شده اند. اما کماکان مهاجرت چالشی برای دختران است؛ تا همین دو دهه پیش به دلیل ساختار فرهنگی و قوانین تبعیض آمیز، مهاجرت یک امر مردانه تلقی شده و مهاجرت زنان تابع مهاجرت مردان بود. با گذشت زمان و تلاشهای زنان در نقاط مختلف دنیا برای تغییر بسیاری از کشورها در قوانین خویش بازنگری کرده و در نتیجه زنان بطور مستقل صاحب حق مهاجرت بدون تبعیت از مردان شدند. البته نرخ مهاجرت مستقل زنان در کشورهای در حال توسعه همچنان از الگوهای سنتی تبعیت کرده و زنان متاهل فقط با کسب اجازه همسران می توانند از کشور خارج شوند. علاوه بر این کماکان مهاجرت برای زنان و مردان به لحاظ امنیت و فرصتهای شغلی یکسان نبوده و تحت تاثیر جنسیت است. مهاجرتهای انسان بیش از هر چیز تاثیر مولفه های اقتصادی و سپس اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است. هرچند دلائل مهاجرتدر نقاط مختلف دنیا با هم متفاوت است اما تلاش برای بهبود کیفیت زندگی امری مشترک میان آنهاست. مهاجرت زنان علاوه بر تنگناهای اقتصادی به دلیل گریز از تبعیضات جنسیتی، ساختاری، خشونت و فشارهای فرهنگی است، هرچه آگاهی طبقاتی زنان بیشتر باشد، تحمل فشارهای فرهنگی نیز دشوارتر است. البته در خصوص بن بست های اقتصادی طبقات فقیرتر بیشتر میل به مهاجرت به امید بقا دارند. در سالهای اخیر که نرخ تحصیل دختران روستایی افزایش پیدا کرده است، مهاجرت درونی از روستا به شهر ها به امید یافتنشغل متناسب با تخصص و همچنین گریز از فشارهای فرهنگی نیز افزایش پیدا کرده است. دختران تحصیلکرده روستایی می خواهند همانند همتایان خود در شهرها و در رشته های تخصصی خود کسب درآمد کنند، در مورد ازدواج و زمان آن در آرامش تصمیم گیری کنند و... که این امر موجب خالی شدن روستاها از بخشی از سرمایه اجتماعی تحصیلکرده شده در حقیقت نوعی فرار مغزها در درون کشور محسوب می شود. مهاجرت ها گاه ناگزیر هستند و دختران جوان از روی ناگزیری مهاجرت می کنند، مثلا در سالهای اخیر تغییرات اقلیمی و خشکسالی موجب مهاجرتهای غیر متعارف و پرخطر شده و روستاییان در حاشیه شهرهای بزرگ ساکن شدند. برخی از دختران روستایی در مشاغل خدماتی مشغول شده و با شغل هایی چون کار در منازل و فروشندگی استثمار می شوند و برخی دیگر در باندهای تکدی گری و باندهای اعتیاد و فروش مواد مخدر و فساد درگیر می شوند. مهاجرت بدون بازگشت به هر دلیل بطورکلی موجب تضعیف جامعه مبدا می شود و البته مهاجرت زنان نخبه تاثیر چند بعدی منفی بر روستا دارد. زنان نخبه می توانند کنشگران مدنی و اجتماعی باشند و تشکل های روستایی در راه بهبود و ارتقای سلامت، تربیت،سواد آموزی، توسعه اشتغال و مشارکت زنان در روستاها راه اندازی کنند، از طرفی رفتن آنها از روستا موجب نا امیدی دختران جوان باقی مانده در روستا شده و آنها نیز ممکن است به دنبال راهی برای گریز از روستا باشندکه این خود موجب خروج نسل جوان از روستا می گردد. برخی از دلایل بازنگشتن این نیروی تحصیل کرده به خاطر مشکلات نگرشی به فرهنگ کار است و برخی دیگر به دلیل عدم وجود زمینه های مناسب برای ورود به بازار کار. مورد اول فقط با فرهنگ سازی در حوزه اشتغال و تغییر نگرش فرهنگ پشتمیز نشینی قابل حل است و مورد دوم با ایجاد زمینه مشاغل نو و فرصتهایکارآفرینی جذاب چون اکوتوریسم و اعطای تسهیلات مناسب قابل دسترس خواهد بود. البته چالشهایی مثل ازدواج در کودکی، خشونت های خانگی و نبود دسترسی به نهادهای امدادرسان مانند اورژانس اجتماعی، فقر دانش حقوقی و اجتماعی، فقر بهداشت و دسترسی به آب و کولبری آب و ده ها مشکل دیگر در اقصی نقاط روستایی وجود دارد که به دلیل دورافتاده بودن از جریان رسانه کمتر مطرح شده است. مثلا خودسوزی زنان روستایی دیشموک در استان کهگیلویه و بویراحمد نرخ بالایی داشته و دلیل آن فقر اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی است. این موضوع تا وقتی رسانه ای نشد روز به روز برتعداد آن افزوده می شد، اما رسانه ای شدن آن موجب شد نهادها و خیران و کارآفرینان زن ورود کرده و امسال گزارشی از خودسوزی شنیده نشده است. در حقیقت انزوای اجتماعی روستاها یک عامل آسیب برای زنان و دختران است که نه هنر، خلاقیت و صنایع دستی شان دیده می شود و نه مشکلات و آسیب های اجتماعی روستاها. درباره چالش های دختران عشایر هم کمی توضیح بدهید؟ در خصوص دختران عشایر وضعیت پیچیده تر است. بارها دیده و شنیده ایم که زنان عشایر زودتر از آن چه که فکر کنیم پیر و شکسته می شوند و دیری نمی پاید که رنگ جوانی از رخسار دختران کم سن و سال محو می شود در حالی که آنها با آن همه کار و تلاش نیز حق دارند زندگی بهتر و راحت تری داشته باشند اما ندارند و لازم است بیش از پیش به مسائل آنها به عنوان بخشی از جامعه زنان ایران پرداخته شود. نرخ بیسوادی زنان عشایر، نرخ بالایی است و براساس برخی از پژوهش ها نرخ بیسوادی زنان عشایر پیش از انقلاب تا ۸۳ درصد می رسید و بعد از انقلاب این رقم حدود ۲٠ درصد کاهش یافته و خوشبختانه در نسل جدید آموزش دختران رو به افزایش است. دختران عشایر به دلیل نبود دسترسی به مدارس پس از گذراندن پنج کلاس ابتدایی - در قالب مدارس سیار عشایری - فرصت و اجازه ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر پیدا نمی کنند و البته این امر دلایل مختلفی دارد. حضور عشایر در مناطق صعب العبور، کوچ نشین بودن، سختی تهیه ملزومات مدرسه، مخاطرات طبیعی همچون خطر حمله حیوانات وحشی، هراس از مزاحمت بیگانگان در مسیرهای طولانی و صعب العبور موانع مهم تحصیل دختران است. با وجود این موانع استعدادهای سرشار آنان به ناچار محدود به آموزش زیردست مادرانشان برای یادگیری اصول چرخاندن زندگی عشایری از همسر داری وبچه داری، آشپزی و رختشویی گرفته تا دوشیدن شیر گوسفند، تهیه هیزم، حمل آب، تهیه محصولات دامی و صنایع دستی می شود. صرف نظر از نبود دسترسی به امکانات آموزشی، مسائل فرهنگی و نحوه نگرش خانواده ها به امر تحصیل دختران و اعتقاد به نا کارآمدی تحصیل دختران از دید والدین مسئله تحصیل دختران را پیچیده تر کرده است، چراکه بسیاری از خانواده ها حتی اگر امکان ادامه تحصیل در شهر یا روستا برای دخترانشان مهیا شود، ادامه تحصیلرا غیرضروری و نامفید دانسته و این اجازه را به دخترانشان نمی دهند. در حالی که پسران صرفا به دلیل جنسیت این اجازه وفرصت را پیدا می کنند که تحصیلات خود را در شهر یا روستای همجوار و گاه در قالب مدارس شبانه روزی ادامه دهند. این در حالی است که مدارس شبانه روزی مختص دختران عشایر چندان وجودخارجی ندارد که خانواده ها برای آموزش دختران در مقاطعبالاتر مجاب شوند. ازدواج در سن کودکی برای دخترانی که ترک تحصیل کرده اند امری بسیار عادی است و البته عدم دسترسی به امکانات بهداشتی به ویژه آموزش های مربوط به کنترل جمعیت و تنظیم خانواده نیز باعث می شود که این دختران در سن بسیار پایین مادر شده و پشت سر هم زایمان کنند و حتی گاهی تا ۱۲ بار بچه به دنیا می آورند و در جوانی جسمشان فرسوده می شود که با توجه به شیوه زندگیشان و سختی های آن توان بسیاری را از آنان به تحلیل می برد و آثار آن بزودی در جسم و روان شان نمودار می شود.